Ben kendi iş planımı Excel‘de hazırlıyorum. Kullandığım temel bir format var, ama farklı işlerde farklı şekilde adapte edebiliyorum. Yaptığım şey aslında tam olarak 5 yıllık gelir / gider planı, ve bunun detaylandırılması.

Öncelikli olarak, iş planının merkezinde mutlaka bir Gelir Tablosu oluşturuyorum. Gelir tablosunu da çoğunlukla önümüzdeki iki yıl için aylar bazında, sonraki üç yıl için de çeyrek yıl ya da yıl olarak gösteriyorum. Gelir tablosu standart bir gösterim, ve okuması da alışkın bir göz için çok kolaydır, o yüzden çok iyi bir referans olur. Ama Gelir Tablosu’nun içinde hiç bir hücreye doğrudan sayı girmem: her bir hücre, başka sayfalara linklidir.

Daha sonra, projenin gelir ve giderini bağlayacağım temel bir gösterge bulmaya çalışıyorum. Bu da çoğunlukla site için öngördüğüm ziyaretçi/üye/vs sayılarıdır. Elimden geldiğince, tüm gelirleri ve giderleri bu temel değere bağlamaya çalışırım. Tabi bu ziyaretçi sayılarını da pazarlama bütçesine bağlamak gerekir. Dolayısıyla aslında ilk yaptığım şey, aylara bağlı olarak pazarlama harcamalarını, buna bağlı olarak da ziyaretçi sayılarını göstermek olur.

Temel sayıları oluşturduktan sonra işim çok kolaylaşır. Öncelikle her bir gider başlığı ve gelir başlığı için ayrı ayrı sayfalar oluştururum. Pazarlama (ki en başta oluşturmuştum), personel, operasyonel giderler, reklam gelirleri, diğer gelir başlıkları kendi özel sayfalarında yer alır. Bunlardan ziyaretçi sayılarına bir katsayıyla bağlayabildiklerimin tamamını bağlarım. Örneğin reklam gelirinde ziyaretçi sayısını belirli bir sayfa gösterim katsayısıyla çarpar, onu da her ay için farklı bir CPM değeriyle ve reklam kullandırım oranıyla çarparım. Eğer bu olmuyorsa, içeride bazı linkler kurarım: Operasyonel giderlerin bazı kalemlerini personel sayısına bağlamak gibi. Tabi ki her şeyi birbirine bağlamak mümkün değil, ama olabildiğince çok sayıyı bağlarsanız, daha sonra bir değişiklik yapmak, farklı senaryoları test etmek istediğinizde, yalnızca bir kaç kalemle oynamanız yeterli olacaktır.

Burada dikkat etmek gereken nokta, Gelir Tablosu’nda sütunlarda kullandığımız zaman formatını diğer tüm sayfalarda aynı şekilde koymak. Yani 12 ay, sonra 1 toplam sütunu, sonra 12 ay, 1 toplam sütunu şeklinde gidiyorsak, formüllerin doğruluğu için tüm sayfalarda bunu yapmalıyız. Böylece her sayfadaki formülleri birbirlerine bağlamak için uğraşmamıza gerek kalmaz, ve sayfa ve hücre sayısı çok arttığında hata yapma olasılığımız azalır.

Bu dokümanı gönderdiğiniz çoğu insan için yalnızca bir iki sayfa gerçekten ilgi çeker. Ama kesinlikle herkesin aşina olduğu Gelir Tablosu’nu ön planda tutmak, yakın zaman için aylar detayında vermek, ve inceleyen kişinin de belli sayılarla oynayarak kendisine göre senaryoları test etmesini sağlamak, ne yapmak istediğinizin kolay anlaşılması için önem taşıyor.

1. Birlikte satmak / tag along ve Birlikte satışa zorlamak / drag along: Biri azınlık, diğeri çoğunluk hissedarını korumaya yönelik bu iki terimi aynı maddede açıklamak istedim. Tag along, azınlık hisse sahibini korumaya yönelik bir haktır. Ortaklar sözleşmesinde tag along maddesinin yer alması durumunda, çoğunluk hisse sahibinin hisselerini kısmen ya da tamamen üçüncü bir tarafa satması durumunda, azınlık hisse sahibinin de kendi hisselerini aynı koşullarla satmaya hakkı olur. Drag along ise, büyük hissedarın hisselerini üçüncü bir tarafa satması durumunda, azınlık hissedarının da aynı koşullarla satışa zorunlu olmasıdır. Tag along, büyük hissedarın satışı yaparak kaçmasını ve küçük yatırımcıyı belki de başarısız olacak olan bir projede zor durumda kalmasını önlemek için, drag along ise çok iyi bir anlaşma olanağı olması durumunda küçük yatırımcının engelleyici bir tutumunu önlemek için işe yarar. Birlikte satış hakkı ve birlikte satışa zorlama hakkı, Türk hukukunda da geçerlidir, ve çoğu sözleşmede yer alır.
2. Preemption right : Preemption right, şirketin yeni bastığı hisseler için ilgili ortakların ön alım hakkıdır. Örneğin bir finansman turunda giriş yapan ve giriş sırasında şufa hakkı elde eden yatırımcı, bir sonraki finansmanda çıkarılan hisseleri öncelikli olarak alma hakkına sahip olur. Preemption right’in Türkçe karşılığının önalım hakkı / şufa hakkı / rüçhan hakkı olduğunu sanıyorum, ama aşağıda anlatacağım right of first refusal da aynı şekilde çevriliyor; yani kesin bir karşılığı sanıyorum yok.
3. Right Of First Refusal (ROFR): ROFR de preemption right gibi bir ön alım hakkıdır. Ancak ROFR, yeni çıkarılan hisseler için değil, halihazırda varolan hisseler için geçerlidir. Örneğin ortaklardan biri, hisselerini üçüncü bir tarafa satacağı zaman, öncelikli olarak first refusal hakkı olan ortağa hisseleri aynı koşullarla önermek zorundadır. 
   
4. Satın alma opsiyonu / Call option: Satın alma opsiyonunda, şirket ortaklarından biri, diğerine hisselerini belirli bir tarihte, belirli bir fiyattan satın alma seçeneği sunar. Satın alacak ortak, satın almak zorunda değildir, ancak eğer almak isterse, diğer taraf satmak zorundadır. Bunun kullanımında yatırımcı, şirkete girerken girişimcinin bir kısım hissesi için call option alır. Eğer şirket gerçekten iyi giderse, belirlenen tarihte yatırımcı, aslında daha da değerlenmiş şirketin hisselerini, daha önce yapılan bir değerlemeden satın alır. Eğer şirket kötüye gider ve değeri düşerse, almaz (yani almama hakkına sahiptir).
5. Satış opsiyonu / Put option: Satın alma opsiyonunun tersi olarak (anlaşılacağı gibi) satış opsiyonu, bir ortağa hisselerini diğer bir ortağa belirli bir tarihte, belirli bir fiyattan satma seçeneği sunar. Diyelim ki fena olmayan bir girişiminiz var, ve bir yatırımcı da bir miktar hisse almak istiyor. Siz de risklerinizi azaltmak istiyorsunuz. Yatırımcının girişi sırasında yapacağınız sözleşmede koyacağınız satış opsiyonuyla, kendisine hisselerinizin belirli bir kısmını, ileri bir tarihte belirlediğiniz bir fiyattan satmayı garantileyebilirsiniz. Böylece işler istediğiniz gibi gitmezse, hisselerinizin bir kısmını daha önceden belirlenen fiyattan satabilirsiniz.

Bu yazıyla seriyi tamamlıyorum. Hedeflediğimin aksine tartışma yaratan bir dizi olmadı, ama gelen kişisel yorumlardan en azından bazı konularda Türkçe kaynak ihtiyacına katkısı olduğunu düşünüyorum. Umarım son dönemde artık iyice artan girişimci / yatırımcı görüşmelerinde biraz olsun destek olabilecek bilgiler sunabilmişimdir.

Bu konudaki önceki yazılar:

• Yatırım arayan girişimcinin bilmesi gerekenler 4 – Girişimciye düşen
• Yatırım arayan girişimcinin bilmesi gerekenler 3 – Yatırımcıyı korumak
• Yatırım arayan girişimcinin bilmesi gerekenler 2 – Değerleme
• Yatırım arayan girişimcinin bilmesi gerekenler 1 – Giriş

1- Maaş: Girişimcinin ilk finansmandan sonra bir maaş alması normaldir. Bekleneceği gibi “normal”in ne olduğu pazarlığa açık bir konu. Eğer projenin ilerlemesi için alınan yatırım yüksek değilse, girişimci sembolik bir şey de alabilir ya da hiç bir şey almayabilir; bu tabi ki gelir/gider dengesine, projeye inanca ve girişimcinin maddi durumuna bağlıdır.

2- Yasal giderler: Cann’ın listesinde girişimcinin bu süreçteki yasal giderlerinin şirket tarafından karşılanmasına itirazına katılıyorum. Şirket kuruluşuna kadarki işlemler, ortaklar için kişisel işlerdir; yani herkes kendi avukat ücretini kendisi karşılar. Ancak ortaklar sözleşmesinin imzalanmasının ardından şirketin bir tüzel kişilik halini alma süreci başlar ki bu yatırımdan karşılanabilir. Ama yine bu süreçte de kişisel yasal harcamaların ortakların kendisi tarafından karşılanması gereklidir.

3- Paranın harcanması: Girişimci projede işin her zaman başında olur, ama bu gelen yatırımı dilediği gibi harcayabileceği anlamına gelmez. Bu konunun sınırı çoğunlukla ortaklar sözleşmesinde çizilir, ve sonrasında genel kurul kararı olarak CEO’nun harcamaları belli şartlara bağlanır. Bu da genellikle şirketin normal ilerleyişini sağlayacak nispeten düşük miktarlar için serbest, sonrasında da farklı aşamalarla yön kur üyelerinin ya da belirli hissedarların onayıyla olacak şekilde belirlenir. Örneğin girişimci aylık 20 bin liraya kadar, bir defada 10 bin liraya kadar harcama yapma yetkisine sahip olabilir. Bunun üzerindeki harcamalar için ise yatırımcılardan birinin onayı gerekebilir.

4- Hisselere sahip olmak – vesting: Burada kullanılış şekliyle vesting, Türkçede “haketmek” anlamına geliyor. Vesting, girişimcinin girişimi yarıda bırakıp gitmesini önlemek için kullanılan bir uygulamadır.

Girişimci başlangıçta kendisinin alması gereken hisselerin yalnızca belli bir kısmına sahip olur; sonra zaman içerisinde yavaş yavaş kalan hisseler de kendisine ait hale gelmeye başlar. Bu örnekte, (Cann tarafından) girişimcinin kendi payına düşecek hisselerin %25′ine en başta sahip olması, sonra 3 yıl içinde aylık olarak kalan tutarın kendisine aktarılması öneriliyor. Böylece girişimcinin 3 yıl boyunca bu projeyle uğraşması bir nevi garanti ediliyor, ya da en azından bırakması durumunda cezalanması sağlanıyor.

Vesting’in Türk Ticaret kanununda bir yeri var mı açıkçası bilemiyorum, ama bugüne kadar öğrendiklerimden, bunun pek mümkün olamayacağı sonucunu çıkarttım. Burada asıl sorun, hisselerin her zaman gerçek ya da tüzel sahiplerinin olması gerekliliği. Yani “bu hisseler daha sonra hakedilecek, şimdilik açıkta dursun” bildiğim kadarıyla söz konusu olamıyor. Ama girişimcinin projede kalması, yine ortaklar sözleşmesinde biraz daha farklı bir yolla sağlanabilir: “Girişimcinin projeyi birinci yıl bırakması durumunda elindeki hisselerin %75′i, ikinci yıl bırakması durumunda %50′si, üçüncü yıl bırakması durumunda %25′i, nominal değerden diğer ortaklar tarafından alınabilir”  şeklinde bir madde, aynısı olmasa da oldukça benzeri bir işlev sağlar.

5- Option pool: Option pool, şirketin ilerideki yöneticilerine / çalışanlarına sunmak üzere ayrılan bir hisse havuzudur. Yani şirketin çalışanları kendisine çekmek ve tutmak için kullanabileceği bir ortaklık yöntemidir. Tabi yine Amerikan sisteminden sözediyorum. Üstteki maddede belirttiğim gibi, Türk hukukunda “sahibi olmayan hisse” diye bir şey ayrılması söz konusu değil. O nedenle yeni ortak alımında mutlaka sermaye artırımı yapmak gerekecektir; parasal bir sermaye koymadan ortak olunması ise karmaşık bir işlemdir diyebilirim.

Listeden geriye yalnızca yönetim kurulu ile ilgili madde kaldı. Bu tamamen kişisel tercihler, pazarlıklar konusudur. Ben yönetim kurullarında karmaşanın önlenmesi için 3 kişinin yeterli olduğunu düşünüyorum; ama yaptığınız iş ne kadar karmaşıklaşırsa, yön-kur’un da o kadar kalabalık olması gerekir. Yine de en başta 3 kişilik bir yönetim kurulu, Türkiye’de hemen her internet girişimi için büyük olasılıkla yeterli olacaktır.

Bu konudaki önceki yazılar:

• Yatırım arayan girişimcinin bilmesi gerekenler 3 – Yatırımcıyı korumak
• Yatırım arayan girişimcinin bilmesi gerekenler 2 – Değerleme
• Yatırım arayan girişimcinin bilmesi gerekenler 1 – Giriş

Görsel kaynak: stock.xchng

Bunu da yine aynı örnekle açıklayalım. Diyelim ki bir yatırımcı buldunuz, şirketinize 12 milyon pre-money değerlemeden 4 milyon dolar yatırdı, ve 100 hisse aldı. Ama ortaklar sözleşmenizde de %50 warrant coverage yer aldı. Buradaki %50, yatırımcının ilk yatırımındakinin yarısı kadar hisseyi, sonraki finansmanda aynı değerlemeden almaya hakkı olduğunu gösterir. Diyelim ki işler iyi gitti, riskleriniz azaldı, ve siz (abartayım) 40 milyon dolar pre-money değerlemeyle yeni bir finansman roundu yapıyorsunuz. Warrant coverage nedeniyle ilk yatırımcı, basacağınız 50 hisseyi 12 milyon dolar pre-money değerlemeyle alma hakkına sahiptir. Siz ancak onun alacağı 50 hissenin dışındaki hisseleri belirlediğiniz değerden satabilirsiniz. Warrant coverage, ortaklar sözleşmesine bağlıdır, ve bildiğim kadarıyla Türk hukukunda da geçerlidir.

Cann, listede warrant coverage’ın olması gerektiğini belirtmiş. Bence de bu ilk yatırımcının hakkı olmalı, ama benim gördüğüm kadarıyla burada girişimciler bu fikri epey rahatsız edici buluyorlar. Para koyacak kişinin kendi getirisini mantıklı bir çerçevede artırmayı hedeflemesini anlayışla karşılamak gerek, ama tabi ki bu son derece pazarlığa açık bir konu.

Burada önemli olan şu: warrant coverage yatırımcıyı işler kötüye gittiğinde korumaz, ama işler iyiye gittiğinde ek kazanç hakkı sağlar. Bir de işler kötüye gittiğinde yatırımcıyı koruyacak garantiye ihtiyaç var. Bu da bir sonraki maddede adı geçen “liquidation preference”.

Liquidation preference’ı anlatmadan önce yine çok duyacağınız “common stock” ve “preferred stock” terimlerini açıklamak gerek. Common stock, bizde “adi hisse senedi” olarak geçiyor. Preferred stock ise “imtiyazlı hisse senedi”. Diğer taraftan Amerika’daki kullanımları, bildiğim kadarıyla Türkiye’dekinden daha farklı. Common stock, genellikle kurucuların aldığı şirket hisseleri oluyor. Yatırımcılar ise gneellikle imtiyazlı hisseler alıyorlar. İmtiyazlı hisseler, adi hisselere göre bazı avantajlara sahiptir. Bunlardan en önemlisi, şirket kar payı / temettü dağıttığında önceliklidirler. İmtiyazlı hisseler kar payı aldıktan sonra kalan tutarı adi hisse sahipleri alırlar. Tabi bu Amerika’da geçerli; sanıyorum bizde böyle bir durum ancak ortaklar sözleşmesiyle yaklaşık olarak sağlanabiliyor.

Sözleşmede liquidation preference varsa, şirketin satışı durumunda preferred stock, aynı değerlemeden çıkma hakkına sahip oluyor. Diyelim ki yatırımcı, 16 milyon post-money değerlemeyle 4 milyon dolar yatırdı. İki yıl sonra şirkette işler kötü gitti, ve şirket 8 milyon dolara tamamen bir üçüncü şirkete satıldı. Bu durumda preferred stock sahibi, 4 milyon dolarını alır; kalanını da kalan hisseler alır. Listedeki 1x ise, yatırılan tutarın katını belirtiyor; yani örneğin 3x liquidation preference, yatırılan tutarın üç katı kadar güvence demektir. Türkiye’de böyle bir seçenek yine ortaklar sözleşmesiyle en başta belirlenebiliyor.

Ve bir de bu maddede geçen “not participating” var. Burada sözedilen ise “Participating Preference” denilen kavram, ki ben hiç tecrübe etmedim. Participating preference, yatırımcının riskini iyice azaltıp bir satış durumunda hem prefererred stock, hem de common stock sahibiymiş gibi getiri sağlayan bir seçenek. Bu konuyu Brad Feld çok güzel bir blog yazısında açıklıyor, okumanızı öneririm. Kendisinin örneğini aktarıyorum:

Diyelim ki 5 milyon pre-money değerlemeyle 5 milyon yatırdınız, yani şirketin %50′sini aldınız. Şirket daha sonra 20 milyona satıldı. Eğer participating preference yoksa, yatırımcı olarak bu satıştan 10 milyon dolar alırdınız. Ama eğer participating preference varsa, hisseniz önce preferred stock, sonra common stock halini alırdı: önce ilk yatırdığınız 5 milyonu alırdınız, sonra kalan 15 milyonun da %50′sini, yani 7,5 milyon. Yani toplamda 10 milyon yerine 12,5 milyon almış olurdunuz.

Ben özellikle warrant coverage ve liquidation preference’i iyi anlamak gerektiğini düşünüyorum. Her ikisi de olasılıkla bir anlaşmada karşınıza gelecektir, ve bunların getirisini götürüsünü çok iyi değerlendirmeniz, anlaşmada her iki tarafın da hakkının korunması için büyük önem taşıyacaktır.

Bu konudaki önceki yazılar:

• Yatırım arayan girişimcinin bilmesi gerekenler 2 – Değerleme
• Yatırım arayan girişimcinin bilmesi gerekenler 1 – Giriş

Görsel kaynak: jelaga

Bana “ilk değerleme nasıl yapılıyor” sorusu sorulduğunda, “yeni bir şirkette aslında temelde pazarlık yeteneğine bakar, herkesin kendi beklentisi vardır, internet girişimlerinde geçmiş on yıllık gelir ve karlılık rakamlarına bakarak bir değer hesabı yapılamaz” diyorum. Anlaşma başlangıcında, girişimcinin kafasında bir değer vardır, ve bunu yatırımcıya kabul ettirmeye çalışır, bunun için de bir çok varsayımdan yararlanır. Yatırımcı da kendi tecrübesi ve görüşleriyle, bu işin ne kadar olasılıkla ne kadar para kazanabileceğini değerlendirir, ve kendi risk algılamasına göre tamamen farklı bir değer üzerinden pazarlık edebilir. İlk yatırımda risk katsayısı oldukça yüksektir ve aslında bu bir tür kumardır.

Deneyimli melek yatırımcı Fred Wilson, kendi bakışını 1/3 kuralı ile açıklıyor:

(…) Anlaşmaların 1/3′ü gerçekten düşündüğünüz gibi gider ve harika kazançlar getirir. Bunlar genellikle 5-10x seviyesindedir. Bu anlaşmalarda girişimciler de çok iyi kazanç sağlar.

Anlaşmaların 1/3′ü yatay gider. İşe dönüşür, ama çok kazanç sağlayamazlar. Bu anlaşmalarda kazanç 1-2x seviyesindedir, ve kazancın çoğunu / hepsini de risk yatırımcıları alır.

Anlaşmaların 1/3′ü kötü gider. Kapanırlar ya da yatırılan paradan çok daha azına satılırlar. Bu durumda yatırımcılar, çok olmayan paranın hepsini alırlar.

Yani 1/3 kuralını alır ve bir risk sermayesi anlaşmasına uygularsanız, aslında risk sermayedarının bir değer pazarlığı yapmadığını görürsünüz. (…)

Bence bir risk sermayesi anlaşmasını bir borç ve opsiyon anlaşması olarak görmek daha doğru. Yatırımlarımızın 2/3′ünde borç tamamen, ve kalanında kısmen geri ödenir. Opsiyon ise anlaşmalarımızın yaklaşık 1/3′ünde ve muhtemelen yarısından azında ciddi bir şekilde devreye girer.

Cann’ın listesinin ilk maddesine geri dönelim:

• Seeking $4 million on a $12 million pre-money valuation (Yatırım öncesi 12 milyon dolar değerlemeyle 4 milyon dolar yatırım aranıyor)

Pre-money valuation / Yatırım öncesi değerleme: Şirketin yatırım öncesi varsayılan değeri. Örnekle yola çıkalım: Bir A.Ş. kurdunuz, ve bir iş yapmaya başlıyorsunuz. Henüz bir fatura bile kesmemiş olabilirsiniz, ama yatırımcılara gittiğinizde şirketinize bir değer biçmeniz gerek. Böylece onlardan alacağınız para oranında hisseyi onlara vererek şirketin içine para girişini sağlayabilir, ve amaçlarınız için harcamaya başlayabilirsiniz.

Diyelim ki şirketinizin 300 hissesi var (üçe bölünebilir olduğu için bu sayıyı aldım). Siz, üstteki protokoldeki gibi, şirketinizin yatırım öncesi değerinin (yukarıdaki örnekteki gibi) 12 milyon dolar olduğunu söyleyerek, 4 milyon dolar aradığınızı belirtebilirsiniz. Burada sanki şirketin üçte birini öneriyor gibi bir algılama olabilir; ama bu değerlemeyi ve oranı kabul eden birisi şirkete yatırım yaptığında, şirket hisselerinin 4/12 = %33,3 değil, 4 / (12+4) = %25 hissesine sahip olur. Yatırımcıyı şirkete alırken, sermaye artırımı yaparsınız, ve bunun için yeni hisse basarsınız. Bu durumda 100 hisse basarsınız, ve siz 300/400 = %75, yatırımcı da 100/400 = %25 hisseye sahip olur, ve şirketin içine harcamalarınız için 4 milyon dolar girer. Şirketin yatırım sonrası değerlemesi / post-money valuation da 16 milyon dolar olmuş olur. Tabi bu değerlemeler, bir sonraki yatırımda tamamen değişebilir.

Cann, ilk maddeyi 12 milyon pre-money’e 4 milyon yatırımdan 4 milyon pre money’e 2 milyon yatırım olarak düzeltmiş. Ama siz yine de Türkiye’de ciro yaratmayan bir proje için 12 milyon dolar isterseniz böyle nazik bir düzeltmeyle karşılaşacağınız varsayımıyla hareket etmeyin.

Ty McMahan‘ın bozulan ekonomide bazı deneyimsiz girişimcilerin deneyimsiz yatırımcılarla yaptıkları “başarılı” ortaklıklarla ilgili şu çok öğretici blog yazısını okurken yatırım sözcüğünün son yıllarda nedense aşırı yoğun olarak kullanıldığı ülkemizde bu konuların ne kadar az detaylandırıldığını düşündüm. McMahan, yazısında melek yatırımcı Michael Cann‘ın kendisine gelen bir yeni girişimcinin sunduğu ön protokol dokümanı üzerinden yaptığı eleştirileri ve düzeltmeleri sıralıyor.

Bu konuda ben de blogumda hem kendi kısıtlı tecrübelerimden, hem okuduklarımdan faydalanarak Türkçe basit bir kaynak oluşturmak istiyorum. Bunu da McMahan’ın yazısı yani Cann’ın listesinden yola çıkarak yapacağım. İşler Amerika’da Türkiye’dekinden farklı gidiyor, hem tecrübeler, hem yatırımcılar ve girişimciler, hem de yasalar farklı; ama yine de bu başlıklar hakkında en azından fikir sahibi olmakta fayda var.

İlk yazıda Cann’ın kabul edilemez bulduğu ön protokolü aktaracağım. Sonra bir kaç kısa yazıda bu listelerdeki bazı maddeleri açıklamak ve yorumlamak istiyorum. Ama önce ön protokol’ün bir tanımını yapalım:

Term sheet / Ön protokol: Ön protokol, yapılması planlanan bir anlaşmanın içeriğiyle ilgili özet bilgileri maddeler halinde içerir. Bağlayıcılığı yoktur, anlaşma olması durumunda sonraki aşamalarda kaynak olarak kullanılır.

Fazla agresif bulunan ön protokol aşağıda. Kısmen Türkçeye çeviriyorum, ama birebir çeviri yapmaktan kaçınıyorum, düzeltmeleriniz olursa mutlulukla buraya eklerim:

• Seeking $4 million on a $12 million pre-money valuation (Yatırım öncesi 12 milyon dolar değerlemeyle 4 milyon dolar yatırım aranıyor)
• Multiple closes but no warrant coverage for early investors (– Başka bir yazıda açıklayacağım)
• 1x liquidation preference (not participating) (– Türkçesini bilmiyorum, açıklayacağım)
• Series A gets one board seat and the common stock elects the other two (A sınıfı hisseler bir yön kur üyeliği alırlar, adi hisse sahipleri diğer iki üyeliği belirler)
• No covenants to restrict how money is spent (paranın nasıl harcanacağıyla ilgili bir sözleşme yapılmayacak)
• No vesting (– Açıklayacağım)
• Founder and CEO immediately starts paying himself a $225,000 annual cash salary (Kurucu ve CEO hemen yılda 225.000 dolar nakit maaş almaya başlar)
• Founder and CEO will reimburse himself for $37,500 for legal expenses (Kurucu ve CEO yasal harcamalarda kullandığı 37.500 doları geri alır)
• Option pool is 8.3% of the common stock (– Açıklayacağım)

Bu ön protokolü bir örnek olması için buraya aldım. Daha sonraki yazılarda maddelerin bazılarının üzerinden ayrıca geçerek kavramlardan sözedeceğim.

Görsel kaynak: stock.xchng

1. İçeriği kullanıcılar yaratıyor olsa da sizin ürettiğiniz kısımda diliniz güzel olsun, kesinlikle hata yapmayın. Kullandığınız dil, platformunuzun kalitesi hakkında çok ciddi bir fikir verir.
2. Platformun kuralları açık ve net olsun, ve bu kuralları kesin olarak uygulayın. Denetimi hiç bir zaman bırakmayın, ve hiç bir şekilde “biraz esneklikten bir şey olmaz” demeyin. Bir yerden bir delik oluştuğunda mutlaka devamı gelir.
3. İçeriği sürekli monitör edin. Bir aşamadan sonra bazı şeyler çok zorlaşır; mutlaka üyelerin birbirlerini kontrol edebildikleri mekanizmalar yaratın: “uygunsuz profil”, “forum yazısını şikayet et”, “mesajı şikayet et” gibi. Bu şikayetleri de en kısa sürede değerlendirin, ve şikayet EDEN üyeye de hızlı şekilde bilgi vermeye çalışın: memnuniyeti çok artırır. Üyeler ilgilenmeyi ve ilgilenilmeyi severler.
4. Reklam, PR iyidir, ama ufak masraflarla viral kampanyalar düzenleyebilirseniz uygun koşullarla başarılı sonuçlar elde edersiniz. Biz cember.net’te sık sık davetiye gönderme kampanyaları düzenledik, ve bunların üye sayısı artışına çok olumlu etkisi oldu. Tabi bu gibi kampanyalarda üyelerin yanıltıcı davranmalarını ya da spam yapmalarını önlemek için ciddi ek tedbirler almak gerekiyor.
5. Platformu sürekli geliştirin, ve üyelerinizi şaşırtın. Ama bu gelişmeleri üyelerin yönlendirmesine izin vermeyin; platform hep sizin kontrolünüz altında kalsın. Aksi takdirde üyelerin istediği çok şeyi barındıran, ama ticari olarak başarısız bir uygulamayla kalırsınız.