1. Türkiye’nin neden global markası yok?
2. Türkiye’nin neden global başarı sağlamış bir web girişimi yok?

Bu soruları daha önce de çok duydum; çoğu Türk zaman zaman bunu düşünüp üzülür, ve bu sorulara herkesin kendince yanıtı vardır. Beni asıl düşündüren, bu sorulara verilen yanıtların çoğunun ciddi bir kendine güvensizlik taşıyor olması. Yanıtların bazılarını kopyalıyorum:

“Türkiye’de global düşünen pek fazla insan yok çogu kişi günü kurtarma amaçlı girişimlerde bulunuyor”

“Global markamız yok çünkü özgün olmayı tam öğrenemedik”

“Çünkü ne gerçek anlamda bir teknoloji veya katma değer geliştiriyoruz, ne de geliştirenlerle içli dışlı çalışıp feyz alıyoruz”

Web girişimi üzerinden kendimce bu soruya yanıt vermeye çalışayım. Global bir web girişimi yapmak deyince asıl anladığımız aslında Amerika, belki biraz da Avrupa pazarında iş yapmak. Yoksa şu aşamada kimsenin Arap dünyasına, Rusya’ya, Çin’e baktığını sanmıyorum. Ülkemizde özellikle son dönemde sürekli yeni ve bence çok güzel web projeleri ortaya çıkıyor. Fikir yönünden tabi ki eksiğimiz var, eğitim sistemimiz mutlaka yaratıcılıkla ilgili yönlerimizi törpülemiş oluyor, buna ben de inanıyorum, ama yine de “günü kurtarma amaçlı”, “özgün olmayı öğrenememek” vb yorumlar, bir incelemenin sonucu değil, kendine duyulan ve bence “haksız” bir üzüntüyü ve hatta kızgınlığı gösteriyor.

Peki bu durumda asıl sorun nerede?

Asıl sorun, piyasanın derinliğiyle ilgili. Yine her zamanki odak noktamıza, Amerika’ya bakacağız. Bu ülkede kimsenin “global”  olma amacıyla bir işe başladığını düşünmüyorum. Önemli olan Amerika pazarıdır, gerisi sonra gelir. Bakın, bizde aynı şeyi yaptığımızda günü kurtarmaya çalışıyor oluyoruz, halbuki orada da hedef aynı. Fark şu: bizim  pazarımız çok küçük, büyüme potansiyelimiz çok sınırlı. Bunun bir adım ötesindeki sorun, başlangıç noktasında yaşanıyor. Türkiye’nin ciddi bir sermaye eksiği var. Ülkemizdeki milyarder sayısı, Amerika, Almanya, İngiltere gibi ülkelerle yarışacak seviyede (ki bence utanılacak bir durum, ama bu ayrı bir konu). Fakat milyoner sayısına baktığımızda, onların onda, yirmide biri sayılar görüyoruz. Bizim ortalama gelirimiz, bu ülkelerin çok çok altında. Dolayısıyla harcamalar, birikimler de aynı şekilde çok küçük.

Her projenin büyümesi için bir para desteği lazım. Garajda kurulduğunu hikaye olarak sürekli okuduğumuz dev şirketlerin her birinin daha başlangıç aşamasında arkasında milyonlarca dolarlık yatırım var. Eğer fikir iyiyse, Amerika’da ya da Avrupa’da para bulmak o kadar zor değil. Bunun sonucunda, parayı bulduktan sonra harcamayı bilen yöneticiler de çok fazla. Yani iyi bir fikri büyütmeyi bilen bir know-how, sermayenin varlığıyla birlikte oluşmuş durumda. Piyasanın derinliği de, iyi projelerin kısa sürede para kazanmasını, para kazanmasa bile çok uzun süre ciddi yatırımlar alarak büyük tanıtım harcamalarıyla, büyük ekiplerle yaşamasını sağlıyor.

Yani soruya yanıtım şu: Türkiye’de projelerin büyümesinin önünde sermaye sorunu var, fakat yavaş yavaş hem yerli hem yabancı sermayenin Türk internet sektörünü keşfetmesiyle bir kaç yıl içinde çok daha büyük ölçekli işler çıkarıyor olacağız.

Ülkemizin çok daha temel sorunu, kendine güven sorununu aşmak için ise çok daha uzun bir süre gerekiyor.

Görüştüğümüz şirketin bazı referansları dev kuruluşlar: büyük bankalar, sigorta şirketleri,  telekom firmaları vs. Yaptıkları web siteleri de gerçekten göze çok hoş gelen, tasarım kurallarına uygun görünümlü, uyumlu renkler kullanılmış siteler. Ama bunlar, “geleneksel” şirketlerin internetteki izdüşümleri. Amaçları yalnızca geleneksel çalışma sistemlerini internet üzerinde de tanıtmak. Ziyaretçiye bilgi vermek, bunu da çok güzel görünen bir şekilde yapmak. Şu an Türkiye’deki bir çok tasarım firması, bu konuda çok başarılı işler yapıyorlar.

Diğer taraftan internet sitesi, şirketin tek varlığıysa, yani hizmet internet üzerinde gerçekleşiyorsa, tasarım bambaşka bir konu halini alıyor.  Böyle sitelerde tasarım, kullanıcıya hoş görünen bir site oluşturma amacını aşarak, kullanıcıya “çekici” gelme, ona bir mesaj verme, onu bazı sayfalara / formlara doğru şekilde yönlendirme amacıyla kullanılıyor. Somut örnek vereyim: Enuygun.com’a gelen ziyaretçiler, uçak bileti almak için geldilerse, onlara en basit şekilde uçak bileti karşılaştırması yapacak formu göstermek, karşılaştırmayı en kolay şekilde yapmalarını sağlamak, bu süreçte dağılmalarına engel olmak, mümkünse rezervasyon ve satış sayfalarına ilerleyerek satın alma işlemini gerçekleştirecek bir tasarım sunmak zorundayız. Ya da kredi sayfasına gelen bir kullanıcı, burada kendisine en uygun kredi hesaplama işlemini yaparken görsellere boğulmamalı, farklı butonlar arasında kaybolmamalı.

Sonuçta bu gibi sitelerin tasarımını yapmak, yaratıcılığın ve görsel gücün yanında çok ciddi bir tecrübe gerektiriyor. Bir saatlik bir brief’le yapılan tasarımlar, göze hoş gelen, ama ticari açıdan hiç bir işe yaramayan sonuçlar doğuruyor. Bir tasarımcıdan bu tecrübeyi beklemek belki doğru değil, ama tasarım şirketlerinde mutlaka yaratıcı yönü olan-olmayan, ama kullanışlılık konusunda tecrübeli insanlar olmalı, ve bu insanlar tasarımın her aşamasında ilgili şirketle sürekli iletişim halinde olmalı. Tasarım boyunca o şirketin kendi işindeki tecrübelerinden ve yönlendirmelerinden sürekli yararlanmalı: Bir sayfadaki bir butonu koyduğunuz yerin satışları %20 artırdığını, o şirkette çalışmayan bir tasarımcı, dünyanın en iyi tasarımcısı olsa bile bilemez.

Yalnızca  internet üzerinde çalışan şirketlerin tasarım ihtiyacı, bugün bile bu tarz bir hizmeti sunan bir kaç tasarım şirketinin büyümesini sağlayabilir.

Bunun bir yan sonucu olur mu diye merak ediyorum: Gerçekten rekabetçi bir alanda rakip olan insanların başka konularda işbirliği yapmaları bundan sonra çok da kolay olmayabilir. Farklı alanlardaki olası işbirlikleri, bu kişilerin bu konuda rekabet ediyor olmaları yüzünden darbe yiyebilir. Sakın, diyorum, bu iş modeli Türk internet sektörüne nifak tohumu sokmak isteyen dış güçlerin işi olmasın?

Not: son cümleyi kimsenin ciddiye almayacağına eminim ama yine de ciddi değilim diye uyarayım. Diğer taraftan rekabet konusundaki tahmin mümkün gibi geliyor; umarım yanılıyorumdur.

Bugün yaşadıklarımızın nedenlerini Uğur Mumcu 80′lerde, 90′larda anlatıyordu. Bugünü daha iyi anlamak için okuyun: Rabıta, Tarikat – Siyaset – Ticaret, Gazi Paşa’ya Suikast, Kürt İslam Ayaklanması, 40′ların Cadı Kazanı, …

Öncelikle ve özetle, bence bu Türk internet sektörü için bir dönüm noktası. Gazetelerin de burada, burada ve burada yazdığı gibi, toplam 30 milyar dolarlık fon büyüklüğüne sahip VC’ler gelmişti. Wellington Partners‘tan Index‘e, Holtzbrinck‘ten 3TS‘e çok çok önemli yatırımcılar sektörün bir resmini çektiler. TechCrunch Avrupa‘dan Mike Butcher, Avrupa’da bir çok ülkeye bu kişilerle görüşmek için uçtuğunu, hepsinin aynı yerde bir etkinlikte toplanmasının son derece nadir bir olay olduğunu söyledi.  Yalnızca bu bile etkinliğin önemini anlatmak için yeterli.

Etkinlikte özellikle ilk gün yapılan sunular, Hepsiburada, Yemeksepeti, Bilyoner, e-kolay, Magnet, Nokta, Mynet gibi büyük oyuncularının kendilerini ve sektörü tanıtımları oldu. Onların hedefi yatırımcı bulmak değil, VC’lere piyasayla ilgili temel bilgileri sağlamaktı. Bunu da son derece verimli bir şekilde yaptılar. Hepsi iyiydi ama ben özellikle Nevzat‘ın ve Tümay‘ın sunumlarının dinleyiciler açısından çok bilgilendirici olduğunu düşünüyorum.

Akşamki kokteyl sırasında bir çok yatırımcıyla birebir sohbet etme olanağı buldum. Hepsi Türkiye piyasasından etkilendiklerini söylediler (gerçi başka bir şey söylemelerini beklemiyordum), ama daha çok hoşuma giden şey, bazılarının yatırım yapmaya ciddi şekilde niyetli olduğunu görmek oldu. Kokteyl bizim kendi içimizdeki iletişim açısından da önemliydi. Ersan‘ın (belki içkinin de etkisiyle :) ) dernek kurma heyecanını görmek keyifli oldu; gelecekteki bir internet yayıncıları derneğiyle ilgili ilk notu da böylece yazmış olayım.

Bugünkü sunumlar ise daha çok yatırım arayışına yönelikti. Golden Horn‘un şu an için “0 milyar dolar” değerindeki projesi Yoğurtistan‘ın ilk açık demosunu bu etkinlikte izleme fırsatı buldum. Bugün ben de Enuygun.com‘u sundum, ve yatırım yapmış olduğum Doktorsitesi, Tasit.com, Gelirortaklari da yatırımcılara kendilerini anlatma fırsatı buldular.

Böyle bir etkinliğin ardından hemen yatırım kararları alınması tabi ki fazla iyimser bir beklenti olur. Bu, önemli yatırımcıların Türkiye’yi, bu piyasayı tanımaya başlamaları için bir ilk adım oldu; bir çok kartvizit değişildi, şimdiden LinkedIn ve XING’den eklemeler başladı, yani hızlı bir iletişim sürecine girildi.  Pamir, böyle bir etkinliği bu kadar kısa sürede düzenleyerek bence çok önemli bir başarıya imza attı. Kendisinin ismini bundan sonra sektörde çok sık duyuyor olacağız. Ben kendi adıma bu etkinlik için Pamir’e bir de buradan teşekkür ediyorum.

Girişimciler, kendi büyümelerini finanse edecek yöntemler bulmalılar: maaşsız çalışmak, ek iş yapmak, hibe aramak, operasyonu sadeleştirmek, ve yaptıkları işin ciro yaratan bir alanına odaklanmak gibi.

Yine yazıda Band of Angels Fund‘dan Ian Sobieski’nin güzel bir sözü var:

Sermaye gereksiniminizin sıfır olduğu bir iş planı olup olmadığını belirlemeye çalışın. Yatırım bulmanın en kolay yolu, yatırım almak zorunda olmamaktır.

Bu arada yazının son kısmında Murat Özsu adlı bir girişimcinin kriz döneminde 15 melek yatırımcı buluşu örnek olarak verilmiş.

Ama bu ay bir şeyler değişti. Konut kredisi arama hacmi, bir kaç gün içinde beş altı katına ulaştı. Şu anda da bu artış sürüyor. Bunun çok ilginç bir nedeni var. Son dönemdeki faiz indirimlerine paralel olarak bankalar, konut kredisi ve ihtiyaç kredisi faizlerinde ciddi indirimlere gittiler. Bunun sonucunda da, şu an nispeten yüksek bir faizle kredi kullanan yüz binlerce insan, kredisini yeniden yapılandırmak için araştırmalara başladı.

Kredi yeniden yapılandırma ya da refinansman, halihazırdaki kredilerin daha uygun koşullarla (daha düşük faiz, masraf vb) yeniden düzenlenmesi anlamına geliyor. Konut gibi bir yatırımda bu, planların bir anda olumlu bir yön değiştirmesi anlamına geliyor. Şu an kullanılan konut kredilerinin önemli bir kısmında oran epey yüksek, ama yeni oranlar, %1′in oldukça altına indi bile. Bankalar arası rekabetin biraz daha kızışmasıyla, bu oranın daha da inmesini, çok düşük faizli seçeneklerin de vadesinin uzamasını bekliyoruz.

Yıllardır konut yatırımının inanılmaz revaçta olduğu ülkemizde yeni girişimleri desteklemenin çok daha yüksek potansiyeli olduğunu anlatıp duruyorum. Ama oturmak için ev almış yüz binlerce insan için bu belki de en önemli yatırımlarındaki faiz indirimi, çok şey ifade ediyor. Umarım faizler yeniden yükseliş trendine uzun süre girmez, ve binlerce insan için bu koşullar bir ev sahibi olma fırsatı yaratır.

Bu konuda  yeni bir tartışma, The Tipping Point’i başucu kitabı olan Malcolm Gladwell‘in Chris Anderson‘un yeni kitabı Free‘yle ilgili eleştirisiyle başladı. Seth Godin, “Malcolm yanılıyor” diyerek Anderson’u savundu. Bu tartışmaya başkaları da katılınca önemli bir zihin cimnastiği başlamış oldu.

Severek takip ettiğim Fred Wilson, bizim de cember.net’te kullandığımız “çoğunluğa ücretsiz, ekstra isteyenlere ücretli” olarak tanımlanacak Freemium kavramını savunuyor. “Freemium and Freeconomics” başlığı altındaki yazısında konuyla ilgili düşüncelerini yine Facebook örneğiyle açıklıyor. Wilson, Facebook’un Freeconomics adını verdiği modelin mükemmel bir örneği olduğunu, ücretsiz üyelik / hizmet etrafında reklama dayalı modelin kesinlikle başarılı olduğunu savunuyor.

Karşı tarafta yer alan David Semeria ise blogunda bu modelin hem kendisini, hem de etrafındakileri yokettiğini öne sürerek bu modele “Kamikaze Marketing” adını vermiş. Doğru yaklaşım olsa da ben kendi kendini yoketme konusuna açıklayacağım nedenle katılmıyorum.

Freeconomics’çiler, marjinal maliyetlerin sıfıra yaklaşıyor olmasından yola çıkıyorlar. Ama bu kadar büyük miktarlar söz konusu olduğunda küçük marjinal maliyetler yine büyük maliyetler olarak ortaya çıkıyor. Bu nedenle, Wilson’un freeconomics dediği modelin aslında zaten varolan bir kavramın sempatikleştirilmiş hali olduğunu düşünüyorum: Damping.

Damping, bir ürün ya da hizmetin, çok küçük marjlarla, hatta maliyetinin altında bir fiyatla, hatta tamamen ücretsiz olarak tüketicinin hizmetine sunulmasıdır. Çoğunlukla “büyükler”, “küçükler”i piyasadan silmek için kullanırlar. Herkesin nefesini tutmak zorunda olduğu bir durumda, ilk önce zayıflar boğulur. İşte damping bunu yapmaya çalışır. Eğer anti-damping kuralları işlemezse, güçlü olanlar bir süre sonra zayıfları tamamen silerler, ve sonrasında karşılarına da kolay kolay rakip çıkmaz. İnternetin özgürlükçü ortamı görüntüsü altında, başka tüm sektörlerde uygulanan anti-damping kuralları – henüz – işlemiyor, ve freeconomics dediğimiz sistem, yalnızca güçlülerin hayatta kalacağı bir medya yaratıyor.

Facebook’un 2009 reklam gelirlerinin 475 milyon dolar olacağı öngörülüyor. Facebook, çok büyük bir kitleye ücretsiz servis sunarak, başka şekilde gelir yaratabiliyor. Diğer taraftan Amerika’daki, Türkiye’deki, dünyanın geri kalanındaki daha küçük siteler, bu geliri yaratamıyorlar. Bir süre sonra nefesleri yetmiyor, ve boğuluyorlar. Damping’in tipik sonucu. Facebook yalnızca social networking alanında değil, geliştirdiği daha bir çok özelliğiyle başka siteleri bitirdi, ya da can çekişir duruma getirdi. Google, arama motorlarına, mail servislerine, bunun ötesinde özelleşmiş yazılımlara aynı şeyi yaptı. Microsoft gibi bir dev bile şimdi nefes tutma yarışında çırpınıyor.

Özetle, Carrefour’un, Real’in bakkalları, küçük yerel marketleri bitirmesi gibi, freeconomics, yerel siteleri sürekli bitiriyor olacak. Globalleşme budur zaten. Bu yazıyı freeconomics’ten şikayet etmek için değil, yalnızca olayın adını net olarak koymaya katkıda bulunabilmek amacıyla yazdım. Sektör olarak bizim yapmamız gereken, oyunun ne olduğunu bilip, ona göre “büyük” yaratmaya odaklanmak, başkaları bizi boğmayı denemeden önce bizim nefesimizi güçlendirmemizi sağlamak.

Ancak bu sayede  internette yalnızca pazar değil, oyuncu da olabiliriz.

Blog yazmadığım bir ay boyunca bir taraftan Yasemin’le uğraşırken bir taraftan da Enuygun.com’u geliştirme çalışmalarına yoğunlaştım. Her iki tarafta da işler fena gitmiyor; biz kızıma alıştık, o da bize alıştı, yaşadığımız panikler ve uykusuz geceler epey azaldı. Enuygun.com’un ziyaretçi sayıları sürekli artıyor, bilinirliği ve güven de artıyor, ve bu da başvuru sayılarına yansıyor. Önceki hafta Kasko modülünü hayata geçirdik ve ilk olarak Garanti Bankası / Eureko Sigorta’nın hizmetini tanıtmaya başladık. Bugün TEB kredilerini yayına aldık. İki büyük bankayla daha bu ay içerisinde çalışmaya başlayacağımıza inanıyorum. ADSL’nin yeni oyuncusu Doping / Millenicom, dünden beri yayında, ve ilk başvurular gelmeye başladı bile.

Günler hızlı geçiyor, yani benim hem eve hem işe daha yoğun zaman ayırmam gerekiyor. Ama bu da çok keyifli bir süreç. Şimdi gidip kızımla ilgilenmem gerek, bugün bir türlü uyumadı. Dönebilirsem uzun süredir aklımda olan bir konuda yazacağım. Olmazsa da artık başka zaman tamamlarım. :)

cember.net’te gerçekleştirdiğimiz başarılı gelişim ve çıkış süreciyle bir çok Türk girişimciye örnek olduğumuz için özel bir gurur duyuyorum, ve bu örneğin ülkemizde bir çok yeni projenin çıkışı için bir umut olduğunu düşünüyorum. Ama bu yeterli değil. Yoğurt’un kurucusu Cemil Türün’ün de doğru şekilde vurguladığı gibi, Türkiye’de internetin daha hızlı gelişimi, dünya çapında projelerin çıkabilmesi için, tüm dünya çapında başarı kazanmış bir “örnek proje”ye ihtiyacımız var. Orkut gibi değil, gerçekten Türkiye’de doğmuş büyümüş ve dünyaya yayılmış bir projeye. Bugünkü etkinlikte, işte o projenin geldiğini düşündüren insanlarla konuştum.

1- Yoğurt: Cemil Türün, panelde yine çok keyifli bir konuşma yaptı. Myspace’in dünyada ciro yaptığı 9 ülkeden birinin Türkiye olduğunu, ve Türkiye’nin bu ülkeler arasında 5. sırada olduğunu, Google’ın Dublin ofisinde Türkiye için çalışan 85 kişinin istihdam edildiğini anlattı (bu kişilerin neden Türkiye’de olmadığı konusuna da hafifçe değindi). Dünyada G-7, G-20 gibi bir I-10 (internet 10) birliği kurulsa, Türkiye’nin de mutlaka orada yer alacağını, ve bu kadar yoğun internet kullanımı olan ülkemizden mutlaka uluslararası başarılı projeler çıkması gerektiğini söyledi. Cemil’in yapmaya çalıştığı da bu: Yoğurt’u bir şekilde dünya çapında büyük başarı kazanmış bir proje haline getirmek.

2- GROU.PS: Emre Sokullu da bu sabah Amerika’dan gelmiş, konferansa katılmıştı. Emre’yle de kısaca sohbet etme olanağı buldum, yine çok heyecanlıydı ve grou.ps’ta bundan sonra yapacaklarını keyifle anlatıyordu. Grou.ps şu an Alexa’da 5.000. sıraya kadar yükselmiş, ve çok ciddi bir trafik yaratır duruma gelmiş. Yani aslında şimdiden bir başarı öyküsü. Grou.ps kullanıcılarının dörtte biri Amerika’da, kalanı dünyanın farklı yerlerinden, ve özellikle de Brezilya ve Japonya’dan (ve malesef çok azı Türkiye’den). Ning gibi bir devle başarıyla rekabet eden Grou.ps da “o proje” olma yolunda güçlü bir aday.

3- MessengerFX: Benim hatam – messengerfx’i Volkan‘dan dolayı biliyordum, ama bu kadar başarılı bir uygulama olduğunu bilmiyordum. Bugün etkinlikte projenin kurucusu Yusuf Yıldırım’la tanıştım, ve anlattıklarını keyifle dinledim. MessengerFX, web tarayıcısı üzerinde anlık mesajlaşmaya olanak tanıyan bir uygulama. Yani tarayıcınızdan MSN / Live messenger, Yahoo! messenger gibi uygulamaları kullanabiliyorsunuz. Yani aslında Meebo’nun rakibi. Farklı sitelerle yaptıkları anlaşmalarla, o siteye entegre oluyor, ve kullanıcıların anlık mesajlaşma yapmalarına olanak tanıyor. Yusuf’un anlattığına göre şu an günde 300.000 kullanıcıya ulaşmış durumdalar! Henüz yatırımcıları yok (anladığım kadarıyla) ve fakat galiba yolda (anladığım kadarıyla :) ). Yusuf’un tüm dünyada hızla büyümek için ciddi planları var, ve  bunları başaracağına beni inandırdı.

Bunların dışında yine çok başarılı projelerden Mekanist’in kurucusu Ali, Rezztoran’ın kurucusu Çağla, Tish-o’nun kurucusu Fatih’le de sohbet etme olanağı buldum. Her etkinlikte bir kaç tane daha başarılı proje öğreniyorum, ve çok mutlu oluyorum. Artık o proje’ye çok az kaldı – iki üç yıl içinde bir proje şeytanın bacağını kıracak, ve o projeden sonra ülkemizden bir çok uluslararası proje güvenle dünya arenasına çıkacak.